Bóndadagur og þorri

Vilhjálmur Magnússon • 25. janúar 2019

Þorri var fjórði mánuður vetrar, og við upphaf hans telst veturinn vera hálfnaður. Mánuðurinn hefst á föstudegi 13. viku vetrar sem núna er á bilinu 19.-25. janúar.

Árni Björnsson segir frá þorranum og hefðum tengdum honum og bóndadegi í bók sinni Saga daganna og kemur hér örstutt samantekt úr kafla hans um þorrann.
 

Lítið er til af rituðum heimildum um þorrann og bóndadag fyrir tuttugustu öldina, en Árni dregur þá ályktun að þessi heiti hafi þó verið almennt notuð í talmáli, því þau breyddust það hratt upp úr 1930. Því má telja líklegt að þessi heiti hafi verið í almennri notkun, en ekki hafi verið skrifað um þau, né þau birt þegar menn óttuðust reiði kirkjunnar ef upp kæmist að haldið væri í þessa heiðnu siði. En ljóst er að mánaðarheitið er mjög gamalt. Það kemur fram í handritum frá 12. öld og svo virðist sem svokölluð þorrablót hafi einnig verið haldin á Íslandi áður en kristin trú var tekin upp, því til eru heimildir um það að íslendingum sé enn heimilt að blóta eftir siðaskiptin, svo lengi sem blótað er á laun. 

Svo virðist sem reglurnar um umfjöllun heiðinna hefða sé farin að slakna á 17. öld, en þá strax er aftur farið að yrkja um þorrann. Oftar en ekki er hann persónugerður í þessum kvæðum honum er lýst sem miklu glæsimenni eins og stórum og sterkum víkingi eða voldugum konungi eða sem larfalegum förummanni. Oftar enn ekki ortu prestar um þorrann á seinni háttinn. En í báðum lýsingunum er Þorri þó heimtufrekur og geðstirður, og jafnvel harður og grimmur.
 

Á 18. öld færist umfjöllun um þorrann strax í aukanna, en það að halda upp á þorrakomu virðist fyrst og fremst hafa verið siður hjá alþýðunni sem dæmi má nefna bréf sem síra Jón Halldórsson skrifar til Árna Magnússonar að þetta séu ekki merkilegar skemmtanir og segir m.a. "Eg fyrirvirði mig að setja a papyr til göfugra persóna soddan fávisku." Eða með öðrum orðum vill hann gera sem minnst úr skemmtanahöldum almúgans.
 

Árni bendir á að ólíklegt sé að fólk hafi verið að taka upp á þessum siðum á 17. og 18. öld, þar sem hægt var að kenna þetta við heiðnidóm og jafnvel túlka sem kukl. Af þessum ástæðum vill hann meina að það sé líklegra að þessar móttökur þorra séu leifar af gömlum alþýðlegum menningararfi.

Svo virðist sem það hafi verið siður að taka rausnarlega á móti Þorra. Mikilvægt var að veita vel í mat, drykk og klæðum, en væri ekki tekið nógu vel á móti honum var næsta víst að hann myndi hefna þess grimmilega. Misjafnt var eftir landssvæðum, hvort móttaka Þorra væri helst í höndum karla eða kvenna, sumsstaðar áttu bændur t.d. að taka til mat á þessum degi, sem annars hefur verið starf kvenna, annarsstaðar átti húsfreyja að stjana við húsbóndann sem var þá táknmynd Þorra. En allsstaðar, átti þó einnig að gera vel við bændur og var almennt lagt meira í mat og drykk heldur en aðra daga á þessum árstíma. Ein frásögn um móttöku þorra er á þessa leið:

"Þess vegna var það skylda bænda "að fagna þorra" eða "bjóða honum í garð" með því að þeir áttu að fara fyrstir á fætur allra manna á bænum þann morgun sem þorri gekk í garð. Áttu þeir að fara ofan og út í skyrtunni einni, vera bæði berlæraðir og berfættir, en fara í aðra brókarskálmina og láta hina svo lafa eða draga hana á eftir sér á öðrum fæti, ganga svo til dyra, ljúka upp bæjarhurðinni, hoppa á öðrum fæti í kringum allan bæinn, draga eftir sér brókina á hinum og bjóða þorra velkominn í garð eða til húsa. Síðan áttu þeir að halda öðrum bændum úr byggðarlaginu veislu fyrsta þorradag; þetta hét "að fagna þorra".

Í lok 19. aldar fer svo að bera á því í þéttbýlum að farið sé að auglýsa þorrablót. Í byrjun 20 aldar dreyfist þessi siður einnig í dreifbýli, og má til gamans geta að Árni nefnir að þorrablót hafi t.d. verið haldið í Suðursveit árið 1915.
 

Eins og segir hér að ofan var siður að gera vel við sig í mat og drykk á þorranum. Það á enn við, en þó varð sá siður til um miðja tuttugustu öldina að fara að bjóða upp á þjóðlegann mat í trogi, sem við köllum núorðið þorramat, enda er orðið erfitt að nálgast þessar kræsingar utan þorrans. Önnur hefð sem varðveist hefur í gegnum aldirnar er að gera vel við bóndann, og hefur sá siður til dæmis orðið til á tuttugustu öldinni að færa bónda blóm á bóndadaginn. 

Þorrinn endar svo á þorraþræl, sem er viss feginsdagur þar sem harðasti mánuður vetrarins er þar með búinn. 



Eftir Sandra Björg Stefánsdóttir • 23. október 2026
Fiskimiðin við Suðausturland hafa um aldir verið nýtt af Íslendingum og erlendum þjóðum. Þar á meðal voru franskir fiskimenn, sem sóttu á Íslandsmið á seglskútum, svokölluðum gólettum, allt fram yfir aldamótin 1900. Á hverju vori lögðu skipin í langa og hættulega veiðiferð á Íslandsmiðin. Í mars mátti sjá frá suðurströnd Íslands hvít segl þeirra birtast við sjóndeildarhringinn, líkt og hópur máva sem blakar vængjum sínum við hafflötinn. Þorskurinn var eftirsóttur á mörkuðum í Mið- og Vestur-Evrópu, og útgerðarbæir á norðurströnd Frakklands sendu skip sín til Íslands í von um góðan afla. Veiðarnar gátu þó reynst dýru verði keyptar. Þorskurinn var frönsku sjómönnunum lífsviðurværi en einnig uppspretta sorgar og þjáninga. Seglin og reynsla skipverja voru lítil vörn gegn ofsaveðri, straumum og brimi. Sjóslys voru tíð og talið er að um fjögur hundruð skip, með samtals um fjögur þúsund franska sjómenn innanborðs, hafi aldrei snúið aftur heim af Íslandsmiðum. Þrátt fyrir þessa hörmungarsögu varð oft mannbjörg þegar skip strönduðu við Suðausturland. Hér koma nokkur dæmi af Breiðamerkursandi: Marie Louise frá Dunkerque, 18. apríl 1881 Samkvæmt fréttum í Norðanfara strandaði frönsk skúta í Öræfum, líklega við Bakkafjöru aðfaranótt 18. apríl 1881. Þetta var gólettan Marie Louise og um borð voru tíu menn, sem allir komust lífs af. Ekki var í fyrstu vitað með vissu hvað olli strandinu, en talið var að skipið hefði leitað lands vegna leka. Í frétt blaðsins síðar um sumarið kom fram að skipið hefði verið selt ásamt búnaði fyrir 102 krónur. Það var lítið og hafði ekki aflað, en saltfarmur náðist að mestu óskemmdur. Dimmviðri, þoka og norðaustan vindur, ásamt straumi, munu hafa leitt til slyssins. Skipverjarnir komust sjálfir í land og þaðan til Hnappavalla. Richelieu frá Calais, 16. apríl 1898 Í suðvestan stormi strandaði franska seglskútan Richelieu á Kvískerjafjöru 16. apríl 1898. Skipið var tæplega 39 tonn að stærð og áhöfnin taldi ellefu menn. Þeir komust allir hjálparlaust í land og héldu til Hnappavalla. Frétt í Þjóðólfi greindi einnig frá því að annað franskt fiskiskip hefði sokkið undan Hestgerði í Suðursveit sama dag. Allir skipverjar þess lifðu slysið af og matvælum var bjargað. Skömmu síðar flutti gufuskipið Hjálmar 45 franska skipbrotsmenn frá Hornafirði áleiðis til Frakklands. Agile frá Dunkerque, 9. apríl 1907 Fiskiskútan Agile strandaði á Fellsfjöru, vestan við Jökulsá, 9. apríl 1907. Veður var gott en skyggni lélegt. Björn Pálsson á Kvískerjum sá skipið nálgast land og fylgdist með því þar til það hvarf sjónum hans. Hann hélt að því hefði verið snúið frá landi, en skipverjarnir höfðu ákveðið að sigla því upp vegna þess hve ástand þess var orðið lélegt. Skipið brotnaði þegar það tók niðri. Allir tuttugu mennirnir komust í land og héldu til austurs eftir sandinum. Þeir fóru yfir Jökulsá á undirvarpi og náðu til Reynivalla án áfalla. La France frá Graveline, 10. apríl 1921 Franska skútan La France strandaði á Kvískerjafjöru að morgni 10. apríl 1921. Hún var líklega frá útgerðarbænum Graveline á norðurströnd Frakklands og flutti salt til Reykjavíkur en hafði rekist á blindsker við Tvísker um nóttina. Skemmdirnar voru miklar og skipið var nærri sokkið þegar það tók niðri á útrifi. Áhöfnin, sjö menn, komst í bát og reri til lands við illan leik, rétt austan Eystri-Kvíár. Sáu þeir engin merki mannabyggðar en héldu upp með ánni. Fóru þeir yfir hana á jökli til vesturs og náðu loks til Hnappavalla. Flakið rak síðar upp í fjöruna og var selt, enda ekki unnt að bjarga skipinu.  Skráning menningarminja á Breiðamerkursandi stendur yfir hjá rannsóknarsviði Menningarmiðstöðvar. Skipskaðar sem þessir eru einn þáttur í þeirri sögu sem sandurinn hefur að geyma. Þeim verður gerð betri skil í verkefninu og kynnt í skýrslu og með veggspjaldasýningu á nýju ári.
Eftir Tjörvi Óskarsson • 23. október 2026
Forstöðumaður Menningarmiðstöðvar Hornafjarðar og tveir starfsmenn byggðasafnsins sóttu í síðustu viku árlegan farskóla FÍSOS á Ísafirði. Þar komu saman fulltrúar flestra safna landsins til að miðla reynslu, efla faglega hæfni og mynda tengsl. Farskólinn er dýrmætur vettvangur símenntunar og samstarfs sem nýtist við að þróa safnastarf um land allt. Yfirskrift farskólans í ár var Samfélagsleg ábyrgð safna: Aðgengi og inngilding. Fjölbreytt erindi og umræður beindu sjónum að því hvernig söfn geta tekið betur á móti ólíkum hópum og skapað aðstæður til þátttöku. Viðfangsefnið á vel við starf Menningarmiðstöðvarinnar, þar sem áhersla er lögð á að menningararfur og safnastarf séu aðgengileg og hafi þýðingu fyrir fjölbreytt samfélag.
Eftir Tjörvi Óskarsson • 12. október 2026
Lína Langsokks-dagur á bókasafninu á laugardaginn !