Menningarsaga Breiðamerkursands

Vilhjálmur Magnússon • 2. mars 2026

Á síðustu öldum hafa Breiðamerkurjökull og árnar sem frá honum renna, mótað Breiðamerkursand með þeim hætti, að landslag er gjörbreytt frá því sem var við landnám. 

Á landnámsöld var blómleg byggð á sandinum: „og lengi þar á eftir fagurt hérað, grösug og víða vaxin skógi með fjölmörgum bæjum. En nú er þar sandauðn“, segir í lýsingu Eggerts Ólafssonar og Bjarna Pálssonar á svæðinu í ferðabók sinni frá 1772. Framrás Breiðamerkurjökuls á litlu-ísöld (1300-1900) olli því að jarðir í Öræfum og Suðursveit lögðust í eyði, sumar þeirra misstu tún og slægjulönd í jökulaur og bleytu en aðrar fóru að öllu leyti undir jökul.

Hversu vel þekkjum við menningarsögu Breiðamerkursands?


Breiðamerkursandur er í landnámi Hrollaugs Rögnvaldssonar er nam land frá Horni að Kvíá og gaf Þórði illuga Eyvindarsyni land milli Jökulsár og Kvíár. Þórður bjó undir Felli við Breiðá, en bær hans er talinn hafa verið Fjall við Bæjarsker undir Breiðamerkurfjalli. Sandurinn er kenndur við bæinn Breiðá eða Breiðármörk sem var höfuðból á söguöld og kemur fyrir í Njálu. Búsetusögu Fjalls og Breiðár lauk undir lok 17. aldar vegna Breiðamerkurjökuls. Við austurjaðar Breiðamerkursands stóð stórbýlið Fell undir Fellsfjalli, vestasta jörðin í Suðursveit. Um 1700 voru ekki færri en fjórar hjáleigur í ábúð í landi Fells, en flestar þeirra komnar í eyði á 19. öld, sem og heimajörðin sjálf. Fellsbæinn tók af í miklum vatnagangi í Veðurá 1869.


Vissir þú: að fyrsta skipsstrandið við strendur Suðursveitar sem sögur fara af, er þegar Þórður illugi braut skip sitt við Breiðársand á landnámsöld.


Vissir þú: að á fornbýli Kára Sölmundarsonar – Breiðá, bjó Özur Hróaldsson, frændi Síðu-Halls um árið 1000. Talið er víst að Özur hafi reist kirkju að Breiðá en hennar er ekki getið fyrr en í máldaga 1343.


Undir Kambsmýrarkambi stóðu selshús frá Kvískerjum.

Undir Kambsmýrarkambi stóðu selshús frá Kvískerjum.


Vissir þú: að Fell var höfuðból og sýslumannssetur um langan tíma. Fells er ekki getið í Landnámu en kemur fyrst fyrir í ritheimildum á 16. öld. En hver var fyrsti ábúandinn? Var það e.t.v. Hrollaugur sjálfur, eftir að hann seldi Breiðabólstað Úlfi vorska landnámsmanni á Skálafelli?


Vissir þú: að undir Nýgræðuöldum standa leifar sæluhúss, grjóthlaðin tóft Nýgræðnahússins sem reist var 1911. Húsið var ætlað ferðamönnum að leita skjóls í á ferðum yfir sandinn. Efniviður þess reyndist ekki endingargóður, núnir hleðslusteinar og hnausar úr sandi og leir. Fór svo að húsið sem þjónaði hlutverki sínu í 15 ár, bókstaflega „rann út í sandinn“. 

Horft í átt að Bæjarskeri undir Breiðamerkurfjalli. Landnámsbýlið Fjall stóð þar

Undir Kambsmýrarkambi stóðu selshús frá Kvískerjum.

Nú er unnið að skrásetningu sögu Breiðamerkursands með tilliti til menningarminja, frá landnámi til okkar daga. Sagan er stundum eini vitnisburðurinn um þá blómlegu byggð sem stóð undir suðaustanverðum Vatnajökli frá landnámstíma og fram undir loka 19. aldar. Saga samgangna yfir Breiðamerkursand á sér varla hliðstæðu í íslenskri sögu. Nærri 40 km af torfærum í vatnsflaumi og foraði, að menn tóku að ryðja sér leið yfir jökulinn til að komast fyrir illræmda Jökulsá.

Tilgangur þessa verkefnis er að vekja athygli og áhuga fólks á þeirri sérstöku sögu mannvistar úr héraði Öræfa og Suðursveitar, búsetu sem var með allt öðrum hætti en tíðkast í dag. 


Eftir Tjörvi Óskarsson 16. september 2026
Menningarmiðstöð Hornafjarðar er viðurkennt safn og starfar samkvæmt safnalögum og alþjóðlegum siðareglum safna. Viðurkenningunni fylgja faglegar kröfur um hvernig safnkostur er skráður, varðveittur, rannsakaður og honum miðlað. Þegar við hugsum um safn er sýningarsalurinn líklega það fyrsta sem kemur upp í huga okkar. En sýningin er aðeins hluti af safninu. Á bakvið tjöldin fer fram stór hluti þeirrar vinnu sem gerir okkur kleift að kalla okkur safn. Skráning, rannsóknir, miðlun og ekki síst varðveisla. Stór hluti safnkosts er geymdur í varðveislurýmum og það eru ýmsar ástæður fyrir því. Safngripir geta nefnilega verið algjörar dramadrottningar. Þeir þola illa sól, vilja helst ekki láta koma mikið við sig, pöddur eru sólgnar í suma þeirra og þeir þurfa að vera geymdir við rétt hita- og rakastig. Eitt mikilvægasta hlutverk safna er að varðveita safnkost til framtíðar. Þá tölum við um forvörslu. Hugmyndin er í grunninn sú að það er betra að koma í veg fyrir skemmdir en að reyna að gera við þær eftir á.
Eftir Tjörvi Óskarsson 8. september 2026
Í sumar var öllum börnum boðið að taka þátt í Sumarlestrarverkefni á bókasafninu okkar í Nýheimum. Verkefnið er sameiginlegt með flestum almenningsbókasöfnum í landinu sem þýðir að þó að einhverjir hafi farið á flakk í sumarfríinu þá gátu börnin ávallt komið við á bókasafni á ferðum sínum og kíkt á sumarlesturinn. Verkefnið snérist um Gúnda Geithafur og ævintýri hans. Börnin fengu afhent vegabréfið hans Gúnda og áttu að hjálpa honum að komast frá Heimahögum, þar sem ekki eitt stingandi strá var að finna og yfir til Grænuhlíðar þar sem allt var fagurgrænt. Með því að lesa í 15 mínútur færðist Gúndi á milli staða og fyrir hvern klukkutíma af lestri gátu börnin kíkt á bókasafn, fengið stimpil í vegabréfið og Happamiða sem þau skildu eftir á bókasafninu sínu. Við vorum svo heppin að í lok júlí kíkti enginn annar en Gunnar Helgason til okkar á Menningarmiðstöðina og las uppúr nokkrum af bókunum sínum og spjallaði við krakkana. Þetta gerði hann til að vekja athygli og áhuga á sumarlestrinum og Gunna var mjög vel tekið af hornfirskum börnum. Þó svo að það hafi verið hásumar, og margir á flakki um og útfyrir landssteinana, var húsfyllir hjá okkur og mikið hlustað og hlegið. Við þökkum Gunna enn og aftur fyrir komuna og skemmtunina. Nú er farið að síga á seinni hluta sumarlestursins enda skólarnir komnir í gang og flestir komnir með heimalesturs bækur frá kennurum sínum. Við á Menningarmiðstöðinni ætlum því að bjóða öllum börnum frá Höfn, sem tóku þátt í Sumarlestrinum, að koma til okkar og taka þátt í Uppskeruhátíð Sumarlestursins . Hátíðin fer fram laugardaginn 12. september kl.13 á bókasafninu í Nýheimum og öll börn sem skiluðu inn Happamiða fá þátttökuverðlaun. Að auki munum við draga út einn heppinn lestrarhest sem dreginn verður úr lukkupotti sem inniheldur alla Happamiðana, og fær viðkomandi veglegan vinning að launum. Við hlökkum til að taka á móti ykkur á bókasafninu í Nýheimum, laugardaginn 12. september kl.13.  Starfsfólk bókasafnsins
Eftir Sigríður Guðný Björgvinsdóttir 30. júní 2026
Sjósókn var um aldir einn af mikilvægustu atvinnuvegum Austur-Skaftfellinga og gegndi lykilhlutverki í afkomu heimila. Þrátt fyrir hafnleysi, grynningar og brim við suðausturströnd Íslands nýttu heimamenn þá lendingarstaði sem best hentuðu hverju sinni.