Árabátaútræði í Austur-Skaftafellssýslu frá öndverðu

Sigríður Guðný Björgvinsdóttir • 30. júní 2026

Sjósókn var um aldir einn af mikilvægustu atvinnuvegum Austur-Skaftfellinga og gegndi lykilhlutverki í afkomu heimila. Þrátt fyrir hafnleysi, grynningar og brim við suðausturströnd Íslands nýttu heimamenn þá lendingarstaði sem best hentuðu hverju sinni.

Róið var á árabátum, einkum sexæringum og áttæringum og fiskveiðar stundaðar með handfærum. Bændur gerðu út báta í sameiningu og reru sjálfir, en á hjáleigum hvíldu gjarnan róðrakvaðir sem tryggðu landeigendum mannskap til sjósóknar. Aflanum var skipt samkvæmt fornum venjum og hann yfirleitt hertur eða saltaður til geymslu.


Við Hornafjörð benda heimildir til sjósóknar allt frá fyrstu öldum byggðar. Miklar breytingar urðu þó á Hornafjarðarósi um 1770 vegna sandburðar og breytinga á straumum, sem gerðu sjóróður erfiðari. Eftir harðindaárin 1881–1882 hófst útræði þar að nýju og varð fiskafli mikilvægur þáttur í fæðuöryggi heimamanna. Með tilkomu vélbátaútgerðar á Höfn lagðist árabátaútgerð þar smám saman af á fyrstu áratugum 20. aldar.


Hornshöfn í Nesjum var meðal elstu útróðrarstaða sýslunnar. Heimildir frá 18. öld og eldri munnmæli benda til útgerðar þar fyrr á tímum, meðal annars af Norðlendingum sem höfðu þar verstöð. Í Lóni gegndi Papós mikilvægu hlutverki bæði sem verslunarstaður og útróðrarhöfn. Um ósinn reru Lónmenn vestan Jökulsár, með uppsátur í Þorgeirsstaðaklifum. Einnig var stundað sumarútræði frá Bæjarósi.


Austan Jökulsár var Hvalneskrókur helsti útróðrarstaður Lónmanna. Þar var gott skjól fyrir árabáta og útræði stundað frá fornu fari. Höfnin var löggilt árið 1912 og þjónaði jafnframt vöruflutningum. Síðasti árabáturinn ýtti úr vör þaðan árið 1945.


Á Mýrum var Skinneyjarvík, áður nefnd Mýrahöfn, mikilvægasti útróðrarstaðurinn. Þaðan reru heimamenn um aldir og þótti lending þar öruggari en víða annars staðar við sendna suðausturströndina. Í Suðursveit var Hálsahöfn lengi helsta útróðrarhöfnin. Þar sóttu Norðlendingar einnig sjó á vertíðum, en eftir mannskætt sjóslys árið 1573 og versnandi lendingarskilyrði færðist útræði smám saman yfir á Bjarnahraunssand.


Bjarnahraunssandur varð síðan aðal útróðrarstaður Suðursveitunga í nær fjórar aldir. Þar var öflug útgerð allt fram á miðja 20. öld og þrátt fyrir erfið skilyrði urðu sjóslys þar tiltölulega fá. Útgerð lagðist endanlega af árið 1964.


Ingólfshöfði var einnig nýttur til útræðis frá fyrri tíð, en sandburður og breytingar á strandlínu gerðu lendingu sífellt erfiðari. Þrátt fyrir það héldu menn áfram að leita öruggra lendinga á svæðinu fram á 20. öld.


Með uppbyggingu vélbátaútgerðar á Höfn, bættum samgöngum og breyttum atvinnuháttum dró smám saman úr sjósókn frá hinum hefðbundnu útræðishöfnum sveitanna. Um miðja 20. öld var árabátaútgerð víðast hvar aflögð og með henni lauk löngum og merkum kafla í atvinnu- og menningarsögu Austur-Skaftafellssýslu. Enn má þó víða finna minjar um þessa starfsemi sem minna á mikilvægi sjósóknar í lífi fyrri kynslóða.


Eftir Sandra Björg Stefánsdóttir • 23. október 2026
Fiskimiðin við Suðausturland hafa um aldir verið nýtt af Íslendingum og erlendum þjóðum. Þar á meðal voru franskir fiskimenn, sem sóttu á Íslandsmið á seglskútum, svokölluðum gólettum, allt fram yfir aldamótin 1900. Á hverju vori lögðu skipin í langa og hættulega veiðiferð á Íslandsmiðin. Í mars mátti sjá frá suðurströnd Íslands hvít segl þeirra birtast við sjóndeildarhringinn, líkt og hópur máva sem blakar vængjum sínum við hafflötinn. Þorskurinn var eftirsóttur á mörkuðum í Mið- og Vestur-Evrópu, og útgerðarbæir á norðurströnd Frakklands sendu skip sín til Íslands í von um góðan afla. Veiðarnar gátu þó reynst dýru verði keyptar. Þorskurinn var frönsku sjómönnunum lífsviðurværi en einnig uppspretta sorgar og þjáninga. Seglin og reynsla skipverja voru lítil vörn gegn ofsaveðri, straumum og brimi. Sjóslys voru tíð og talið er að um fjögur hundruð skip, með samtals um fjögur þúsund franska sjómenn innanborðs, hafi aldrei snúið aftur heim af Íslandsmiðum. Þrátt fyrir þessa hörmungarsögu varð oft mannbjörg þegar skip strönduðu við Suðausturland. Hér koma nokkur dæmi af Breiðamerkursandi: Marie Louise frá Dunkerque, 18. apríl 1881 Samkvæmt fréttum í Norðanfara strandaði frönsk skúta í Öræfum, líklega við Bakkafjöru aðfaranótt 18. apríl 1881. Þetta var gólettan Marie Louise og um borð voru tíu menn, sem allir komust lífs af. Ekki var í fyrstu vitað með vissu hvað olli strandinu, en talið var að skipið hefði leitað lands vegna leka. Í frétt blaðsins síðar um sumarið kom fram að skipið hefði verið selt ásamt búnaði fyrir 102 krónur. Það var lítið og hafði ekki aflað, en saltfarmur náðist að mestu óskemmdur. Dimmviðri, þoka og norðaustan vindur, ásamt straumi, munu hafa leitt til slyssins. Skipverjarnir komust sjálfir í land og þaðan til Hnappavalla. Richelieu frá Calais, 16. apríl 1898 Í suðvestan stormi strandaði franska seglskútan Richelieu á Kvískerjafjöru 16. apríl 1898. Skipið var tæplega 39 tonn að stærð og áhöfnin taldi ellefu menn. Þeir komust allir hjálparlaust í land og héldu til Hnappavalla. Frétt í Þjóðólfi greindi einnig frá því að annað franskt fiskiskip hefði sokkið undan Hestgerði í Suðursveit sama dag. Allir skipverjar þess lifðu slysið af og matvælum var bjargað. Skömmu síðar flutti gufuskipið Hjálmar 45 franska skipbrotsmenn frá Hornafirði áleiðis til Frakklands. Agile frá Dunkerque, 9. apríl 1907 Fiskiskútan Agile strandaði á Fellsfjöru, vestan við Jökulsá, 9. apríl 1907. Veður var gott en skyggni lélegt. Björn Pálsson á Kvískerjum sá skipið nálgast land og fylgdist með því þar til það hvarf sjónum hans. Hann hélt að því hefði verið snúið frá landi, en skipverjarnir höfðu ákveðið að sigla því upp vegna þess hve ástand þess var orðið lélegt. Skipið brotnaði þegar það tók niðri. Allir tuttugu mennirnir komust í land og héldu til austurs eftir sandinum. Þeir fóru yfir Jökulsá á undirvarpi og náðu til Reynivalla án áfalla. La France frá Graveline, 10. apríl 1921 Franska skútan La France strandaði á Kvískerjafjöru að morgni 10. apríl 1921. Hún var líklega frá útgerðarbænum Graveline á norðurströnd Frakklands og flutti salt til Reykjavíkur en hafði rekist á blindsker við Tvísker um nóttina. Skemmdirnar voru miklar og skipið var nærri sokkið þegar það tók niðri á útrifi. Áhöfnin, sjö menn, komst í bát og reri til lands við illan leik, rétt austan Eystri-Kvíár. Sáu þeir engin merki mannabyggðar en héldu upp með ánni. Fóru þeir yfir hana á jökli til vesturs og náðu loks til Hnappavalla. Flakið rak síðar upp í fjöruna og var selt, enda ekki unnt að bjarga skipinu.  Skráning menningarminja á Breiðamerkursandi stendur yfir hjá rannsóknarsviði Menningarmiðstöðvar. Skipskaðar sem þessir eru einn þáttur í þeirri sögu sem sandurinn hefur að geyma. Þeim verður gerð betri skil í verkefninu og kynnt í skýrslu og með veggspjaldasýningu á nýju ári.
Eftir Tjörvi Óskarsson • 23. október 2026
Forstöðumaður Menningarmiðstöðvar Hornafjarðar og tveir starfsmenn byggðasafnsins sóttu í síðustu viku árlegan farskóla FÍSOS á Ísafirði. Þar komu saman fulltrúar flestra safna landsins til að miðla reynslu, efla faglega hæfni og mynda tengsl. Farskólinn er dýrmætur vettvangur símenntunar og samstarfs sem nýtist við að þróa safnastarf um land allt. Yfirskrift farskólans í ár var Samfélagsleg ábyrgð safna: Aðgengi og inngilding. Fjölbreytt erindi og umræður beindu sjónum að því hvernig söfn geta tekið betur á móti ólíkum hópum og skapað aðstæður til þátttöku. Viðfangsefnið á vel við starf Menningarmiðstöðvarinnar, þar sem áhersla er lögð á að menningararfur og safnastarf séu aðgengileg og hafi þýðingu fyrir fjölbreytt samfélag.
Eftir Tjörvi Óskarsson • 12. október 2026
Lína Langsokks-dagur á bókasafninu á laugardaginn !