Árabátaútræði í Austur-Skaftafellssýslu frá öndverðu

Sigríður Guðný Björgvinsdóttir • 30. júní 2026

Sjósókn var um aldir einn af mikilvægustu atvinnuvegum Austur-Skaftfellinga og gegndi lykilhlutverki í afkomu heimila. Þrátt fyrir hafnleysi, grynningar og brim við suðausturströnd Íslands nýttu heimamenn þá lendingarstaði sem best hentuðu hverju sinni.

Róið var á árabátum, einkum sexæringum og áttæringum og fiskveiðar stundaðar með handfærum. Bændur gerðu út báta í sameiningu og reru sjálfir, en á hjáleigum hvíldu gjarnan róðrakvaðir sem tryggðu landeigendum mannskap til sjósóknar. Aflanum var skipt samkvæmt fornum venjum og hann yfirleitt hertur eða saltaður til geymslu.


Við Hornafjörð benda heimildir til sjósóknar allt frá fyrstu öldum byggðar. Miklar breytingar urðu þó á Hornafjarðarósi um 1770 vegna sandburðar og breytinga á straumum, sem gerðu sjóróður erfiðari. Eftir harðindaárin 1881–1882 hófst útræði þar að nýju og varð fiskafli mikilvægur þáttur í fæðuöryggi heimamanna. Með tilkomu vélbátaútgerðar á Höfn lagðist árabátaútgerð þar smám saman af á fyrstu áratugum 20. aldar.


Hornshöfn í Nesjum var meðal elstu útróðrarstaða sýslunnar. Heimildir frá 18. öld og eldri munnmæli benda til útgerðar þar fyrr á tímum, meðal annars af Norðlendingum sem höfðu þar verstöð. Í Lóni gegndi Papós mikilvægu hlutverki bæði sem verslunarstaður og útróðrarhöfn. Um ósinn reru Lónmenn vestan Jökulsár, með uppsátur í Þorgeirsstaðaklifum. Einnig var stundað sumarútræði frá Bæjarósi.


Austan Jökulsár var Hvalneskrókur helsti útróðrarstaður Lónmanna. Þar var gott skjól fyrir árabáta og útræði stundað frá fornu fari. Höfnin var löggilt árið 1912 og þjónaði jafnframt vöruflutningum. Síðasti árabáturinn ýtti úr vör þaðan árið 1945.


Á Mýrum var Skinneyjarvík, áður nefnd Mýrahöfn, mikilvægasti útróðrarstaðurinn. Þaðan reru heimamenn um aldir og þótti lending þar öruggari en víða annars staðar við sendna suðausturströndina. Í Suðursveit var Hálsahöfn lengi helsta útróðrarhöfnin. Þar sóttu Norðlendingar einnig sjó á vertíðum, en eftir mannskætt sjóslys árið 1573 og versnandi lendingarskilyrði færðist útræði smám saman yfir á Bjarnahraunssand.


Bjarnahraunssandur varð síðan aðal útróðrarstaður Suðursveitunga í nær fjórar aldir. Þar var öflug útgerð allt fram á miðja 20. öld og þrátt fyrir erfið skilyrði urðu sjóslys þar tiltölulega fá. Útgerð lagðist endanlega af árið 1964.


Ingólfshöfði var einnig nýttur til útræðis frá fyrri tíð, en sandburður og breytingar á strandlínu gerðu lendingu sífellt erfiðari. Þrátt fyrir það héldu menn áfram að leita öruggra lendinga á svæðinu fram á 20. öld.


Með uppbyggingu vélbátaútgerðar á Höfn, bættum samgöngum og breyttum atvinnuháttum dró smám saman úr sjósókn frá hinum hefðbundnu útræðishöfnum sveitanna. Um miðja 20. öld var árabátaútgerð víðast hvar aflögð og með henni lauk löngum og merkum kafla í atvinnu- og menningarsögu Austur-Skaftafellssýslu. Enn má þó víða finna minjar um þessa starfsemi sem minna á mikilvægi sjósóknar í lífi fyrri kynslóða.


Eftir Tjörvi Óskarsson 16. september 2026
Menningarmiðstöð Hornafjarðar er viðurkennt safn og starfar samkvæmt safnalögum og alþjóðlegum siðareglum safna. Viðurkenningunni fylgja faglegar kröfur um hvernig safnkostur er skráður, varðveittur, rannsakaður og honum miðlað. Þegar við hugsum um safn er sýningarsalurinn líklega það fyrsta sem kemur upp í huga okkar. En sýningin er aðeins hluti af safninu. Á bakvið tjöldin fer fram stór hluti þeirrar vinnu sem gerir okkur kleift að kalla okkur safn. Skráning, rannsóknir, miðlun og ekki síst varðveisla. Stór hluti safnkosts er geymdur í varðveislurýmum og það eru ýmsar ástæður fyrir því. Safngripir geta nefnilega verið algjörar dramadrottningar. Þeir þola illa sól, vilja helst ekki láta koma mikið við sig, pöddur eru sólgnar í suma þeirra og þeir þurfa að vera geymdir við rétt hita- og rakastig. Eitt mikilvægasta hlutverk safna er að varðveita safnkost til framtíðar. Þá tölum við um forvörslu. Hugmyndin er í grunninn sú að það er betra að koma í veg fyrir skemmdir en að reyna að gera við þær eftir á.
Eftir Tjörvi Óskarsson 8. september 2026
Í sumar var öllum börnum boðið að taka þátt í Sumarlestrarverkefni á bókasafninu okkar í Nýheimum. Verkefnið er sameiginlegt með flestum almenningsbókasöfnum í landinu sem þýðir að þó að einhverjir hafi farið á flakk í sumarfríinu þá gátu börnin ávallt komið við á bókasafni á ferðum sínum og kíkt á sumarlesturinn. Verkefnið snérist um Gúnda Geithafur og ævintýri hans. Börnin fengu afhent vegabréfið hans Gúnda og áttu að hjálpa honum að komast frá Heimahögum, þar sem ekki eitt stingandi strá var að finna og yfir til Grænuhlíðar þar sem allt var fagurgrænt. Með því að lesa í 15 mínútur færðist Gúndi á milli staða og fyrir hvern klukkutíma af lestri gátu börnin kíkt á bókasafn, fengið stimpil í vegabréfið og Happamiða sem þau skildu eftir á bókasafninu sínu. Við vorum svo heppin að í lok júlí kíkti enginn annar en Gunnar Helgason til okkar á Menningarmiðstöðina og las uppúr nokkrum af bókunum sínum og spjallaði við krakkana. Þetta gerði hann til að vekja athygli og áhuga á sumarlestrinum og Gunna var mjög vel tekið af hornfirskum börnum. Þó svo að það hafi verið hásumar, og margir á flakki um og útfyrir landssteinana, var húsfyllir hjá okkur og mikið hlustað og hlegið. Við þökkum Gunna enn og aftur fyrir komuna og skemmtunina. Nú er farið að síga á seinni hluta sumarlestursins enda skólarnir komnir í gang og flestir komnir með heimalesturs bækur frá kennurum sínum. Við á Menningarmiðstöðinni ætlum því að bjóða öllum börnum frá Höfn, sem tóku þátt í Sumarlestrinum, að koma til okkar og taka þátt í Uppskeruhátíð Sumarlestursins . Hátíðin fer fram laugardaginn 12. september kl.13 á bókasafninu í Nýheimum og öll börn sem skiluðu inn Happamiða fá þátttökuverðlaun. Að auki munum við draga út einn heppinn lestrarhest sem dreginn verður úr lukkupotti sem inniheldur alla Happamiðana, og fær viðkomandi veglegan vinning að launum. Við hlökkum til að taka á móti ykkur á bókasafninu í Nýheimum, laugardaginn 12. september kl.13.  Starfsfólk bókasafnsins
Eftir Dagur Snær Guðmundsson 23. júní 2026
Það er ótrúlega gaman að sjá allar minningarnar lifna við og fá innsýn í stemninguna, fólkið og söguna sem Humarhátíðin hefur skapað í gegnum árin.