Árabátaútræði í Austur-Skaftafellssýslu frá öndverðu

Sigríður Guðný Björgvinsdóttir • 30. júní 2026

Sjósókn var um aldir einn af mikilvægustu atvinnuvegum Austur-Skaftfellinga og gegndi lykilhlutverki í afkomu heimila. Þrátt fyrir hafnleysi, grynningar og brim við suðausturströnd Íslands nýttu heimamenn þá lendingarstaði sem best hentuðu hverju sinni.

Róið var á árabátum, einkum sexæringum og áttæringum og fiskveiðar stundaðar með handfærum. Bændur gerðu út báta í sameiningu og reru sjálfir, en á hjáleigum hvíldu gjarnan róðrakvaðir sem tryggðu landeigendum mannskap til sjósóknar. Aflanum var skipt samkvæmt fornum venjum og hann yfirleitt hertur eða saltaður til geymslu.


Við Hornafjörð benda heimildir til sjósóknar allt frá fyrstu öldum byggðar. Miklar breytingar urðu þó á Hornafjarðarósi um 1770 vegna sandburðar og breytinga á straumum, sem gerðu sjóróður erfiðari. Eftir harðindaárin 1881–1882 hófst útræði þar að nýju og varð fiskafli mikilvægur þáttur í fæðuöryggi heimamanna. Með tilkomu vélbátaútgerðar á Höfn lagðist árabátaútgerð þar smám saman af á fyrstu áratugum 20. aldar.


Hornshöfn í Nesjum var meðal elstu útróðrarstaða sýslunnar. Heimildir frá 18. öld og eldri munnmæli benda til útgerðar þar fyrr á tímum, meðal annars af Norðlendingum sem höfðu þar verstöð. Í Lóni gegndi Papós mikilvægu hlutverki bæði sem verslunarstaður og útróðrarhöfn. Um ósinn reru Lónmenn vestan Jökulsár, með uppsátur í Þorgeirsstaðaklifum. Einnig var stundað sumarútræði frá Bæjarósi.


Austan Jökulsár var Hvalneskrókur helsti útróðrarstaður Lónmanna. Þar var gott skjól fyrir árabáta og útræði stundað frá fornu fari. Höfnin var löggilt árið 1912 og þjónaði jafnframt vöruflutningum. Síðasti árabáturinn ýtti úr vör þaðan árið 1945.


Á Mýrum var Skinneyjarvík, áður nefnd Mýrahöfn, mikilvægasti útróðrarstaðurinn. Þaðan reru heimamenn um aldir og þótti lending þar öruggari en víða annars staðar við sendna suðausturströndina. Í Suðursveit var Hálsahöfn lengi helsta útróðrarhöfnin. Þar sóttu Norðlendingar einnig sjó á vertíðum, en eftir mannskætt sjóslys árið 1573 og versnandi lendingarskilyrði færðist útræði smám saman yfir á Bjarnahraunssand.


Bjarnahraunssandur varð síðan aðal útróðrarstaður Suðursveitunga í nær fjórar aldir. Þar var öflug útgerð allt fram á miðja 20. öld og þrátt fyrir erfið skilyrði urðu sjóslys þar tiltölulega fá. Útgerð lagðist endanlega af árið 1964.


Ingólfshöfði var einnig nýttur til útræðis frá fyrri tíð, en sandburður og breytingar á strandlínu gerðu lendingu sífellt erfiðari. Þrátt fyrir það héldu menn áfram að leita öruggra lendinga á svæðinu fram á 20. öld.


Með uppbyggingu vélbátaútgerðar á Höfn, bættum samgöngum og breyttum atvinnuháttum dró smám saman úr sjósókn frá hinum hefðbundnu útræðishöfnum sveitanna. Um miðja 20. öld var árabátaútgerð víðast hvar aflögð og með henni lauk löngum og merkum kafla í atvinnu- og menningarsögu Austur-Skaftafellssýslu. Enn má þó víða finna minjar um þessa starfsemi sem minna á mikilvægi sjósóknar í lífi fyrri kynslóða.


Eftir Dagur Snær Guðmundsson 23. júní 2026
Það er ótrúlega gaman að sjá allar minningarnar lifna við og fá innsýn í stemninguna, fólkið og söguna sem Humarhátíðin hefur skapað í gegnum árin.
Eftir Sandra Björg Stefánsdóttir 22. júní 2026
Alþjóðlegi jafnréttiskólinn (GRÓ GEST: Gender Equality Studies & Training Programme under the auspices of UNESCO), ásamt Úkraínuverkefni Háskóla Íslands og Menningarmiðstöð Hornafjarðar, er gestgjafi sýningarinnar Aldrei útskrifuð – Ætíð minnst, sem fer fram á bókasafni Menningarmiðstöðvar Hornafjarðar frá og með 18. Maí 2026.
Eftir Sandra Björg Stefánsdóttir 4. júní 2026
Í fjölda ára hefur Menningarmiðstöð Hornafjarðar borðið börnum í sveitarfélaginu að taka þátt í Barnastarfi Menningarmiðstöðvarinnar sem fram fer á sumrin. Árið í ár er engin undantekning og hefur Menningarmiðstöðin skipulagt ferðir og allskonar skemmtilegar uppákomur fyrir börnin í sumar.