Safngripir eru dramadrottingar

Hvar er safnkosturinn?

Menningarmiðstöð Hornafjarðar er viðurkennt safn og starfar samkvæmt safnalögum og alþjóðlegum siðareglum safna. Viðurkenningunni fylgja faglegar kröfur um hvernig safnkostur er skráður, varðveittur, rannsakaður og honum miðlað.[HW1] 

Þegar við hugsum um safn er sýningarsalurinn líklega það fyrsta sem kemur upp í huga okkar. En sýningin er aðeins hluti af safninu. Á bakvið tjöldin fer fram stór hluti þeirrar vinnu sem gerir okkur kleift að kalla okkur safn. Skráning, rannsóknir, miðlun og ekki síst varðveisla. Stór hluti safnkosts er geymdur í varðveislurýmum og það eru ýmsar ástæður fyrir því.

Safngripir geta nefnilega verið algjörar dramadrottningar. Þeir þola illa sól, vilja helst ekki láta koma mikið við sig, pöddur eru sólgnar í suma þeirra og þeir þurfa að vera geymdir við rétt hita- og rakastig.

Eitt mikilvægasta hlutverk safna er að varðveita safnkost til framtíðar. Þá tölum við um forvörslu. Hugmyndin er í grunninn sú að það er betra að koma í veg fyrir skemmdir en að reyna að gera við þær eftir á.

Sólarljós er ekki vinur safngripsins

Ljós er einn þekktasti skaðvaldurinn í safnaheiminum. Í ljósi getur textíll fölnað, litarefni breyst, pappír gulnað og ljósmyndir geta skemmst. Það sem gerir ljós sérstaklega skaðlegt er að áhrif þess safnast upp. Ljósaskemmdir ganga ekki til baka þegar gripurinn er settur aftur inn í myrkur. Þess vegna þarf stundum að takmarka hversu lengi gripir eru til sýnis eða hversu mikla birtu þeir fá.

Ef loftið verður of rakt getur það ýtt undir myglu, tæringu málma og allskyns niðurbrot. Ef loftið er of þurrt geta lífræn efni þornað, skroppið saman eða sprungið. Miklar sveiflur geta verið skaðlegar, því mörg efni þenjast út eða dragast saman þegar umhverfið breytist. Það eitt að gripur standi nálægt útidyrahurð sem opnast og lokast nokkrum sinnum á dag getur haft áhrif á líftíma hans. Efni eins og tré, leður, plast, pappír og textíll bregðast öll við umhverfinu á mismunandi hátt.

Svo eru það óboðnu gestirnir sem borða safnkostinn, en skordýr eru mikil ógn við safnkost. Ákveðnar pöddur eru sérlega hrifnar af lífrænum efnum og þess vegna er meindýraeftirlit hluti af forvörslu. 

Eitt fingrafar getur varla skaðað? 

Það fer eftir gripnum, en hendurnar okkar eru ekki alveg eins hreinar og þær líta út fyrir að vera. Á húðinni eru olíur, sölt, raki og óhreinindi sem geta borist yfir á gripinn. Mismunandi gripir þola mismunandi meðhöndlun og hanskar eru ekki endilega alltaf rétta lausnin. En ein af grunnreglum forvörslu er einfaldlega að meðhöndla gripi ekki meira en nauðsynlegt er. Í hvert skipti sem gripur er færður, honum er pakkað niður eða hann settur upp á sýningu, fylgir því einhver áhætta.

Af hverju sýnið þið ekki allan safnkostinn?

Þetta er spurning sem Menningarmiðstöðin fær oft og hún er eðlileg.

Almennt í safnaheiminum er stærstur hluti safnkosts varðveittur í varðveislurýmum og markmiðið er ekki að koma sem flestum gripum fyrir á sem fæstum fermetrum í sýningarrými. Eðli safns er líka að safna og því þyrfti sýningarrýmið alltaf að stækka í takt við safnið.

Þegar við setjum upp sýningu veljum við gripi sem tala saman, útskýra ákveðið efni eða segja sögu. Við viljum að hver gripur fái tækifæri til að njóta sín. Sýningarrými þarf líka að rúma fleira en gripina sjálfa. Það þarf pláss fyrir gestina, texta eða aðra miðlun og svo þarf hæfilegt bil á milli muna.

Við viljum frekar setja upp markvissar sýningar heldur en að reyna að sýna allt í einu. Sýningar geta líka verið síbreytilegar. Nýir gripir geta komið fram og þeir sem hafa verið lengi til sýnis geta farið aftur í örugga varðveislu.

Hvað er þá eiginlega að gerast inni í varðveislurýminu?

Í varðveislurýmum eru gripirnir skráðir og ljósmyndaðir og hver þeirra fær sitt safnnúmer. Upplýsingar um þá eru skráðar í gagnagrunn, þeim komið fyrir á ákveðnum stað í rýminu og staðsetning skráð í geymsluskrá. Þannig vitum við ekki bara hvað er til í safneigninni, heldur getum við líka gengið að hverjum grip vísum.

Safnastarf er stöðugt verkefni. Við erum alltaf að læra, endurmeta og reyna að gera betur. Fyrr á árinu fengum við forvörð í heimsókn sem fór yfir varðveisluaðstæður með okkur og veitti ráðgjöf um hvernig best væri að geyma safnkostinn. Sumir munir eru til dæmis best varðveittir í sýrufríum umbúðum, aðrir í öskjum og sumum munum hentar jafnvel best að vera í plastkassa. Þetta er vinna sem klárast í raun aldrei. Safnkosturinn er stór og á hverju ári bætast við gripir. Þarfir gripanna eru ólíkar og við vinnum okkur áfram, skref fyrir skref. Skráningin verður betri, fleiri gripir eru ljósmyndaðir, geymsluaðferðir endurskoðaðar og aðstæður bættar.

En megum við þá aldrei sjá neitt?

Jú! Safnkosturinn er ekki varðveittur til þess að fela hann. Tilgangurinn með varðveislunni er að hægt verði að halda áfram að sýna hann, rannsaka og miðla um ókomna tíð. Reglulega hafa varðveislurýmin okkar líka verið opnuð gestum. Síðast á safnadaginn, í maí, auglýstum við opinn geymsludag hjá Byggðasafninu. Þar gafst gestum tækifæri til að koma inn í rýmin, skoða safnkostinn og kynnast því sem þar fer fram. Við fáum örugglega fleiri tækifæri til að opna dyrnar og sýna fólki þennan hluta safnastarfsins og vonumst til að sjá ný andlit næst. Ef fólk er sérlega áhugasamt hvetjum við það til að hafa samband og við finnum tíma fyrir heimsókn.

En miðlun safnkosts getur verið margvísleg. Við, eins og flest önnur íslensk söfn, notum gagnagrunninn Sarp til að skrá upplýsingar um safngripi og gera þær aðgengilegar almenningi á sarpur.is. Þar er hægt að skoða myndir og upplýsingar um fjölda gripa úr safneigninni. [HW6.1]Við vinnum jafnt og þétt að því að skrá og ljósmynda safnkostinn okkar og bæta upplýsingum inn í Sarp. Þetta er mikið verk og gerist því smám saman, grip fyrir grip.

Við miðlum líka í gegnum hefðbundnar sýningar. Byggðasafnið fékk Gömlubúð nýverið aftur til umráða. Þar var sett upp jólasýning sem stóð frá nóvember 2025 til janúar 2026. Í kjölfarið tók við sýning á safngripum sem fólk hefur saknað, en hún hefur smám saman verið að byggjast upp. Nú fer annar hluti sýningarinnar að taka á sig mynd, en þar koma náttúrugripir til sögunnar. Þann hluta vinnum við í samstarfi við Náttúrustofu, Náttúruverndarstofnun, Fuglaathugunarstöð Suðausturlands og Grunnskóla Sveitarfélagsins. Í mars 2027 opnar svo vegleg, ný grunnsýning í húsinu á vegum safnsins sem kemur til með að standa til frambúðar. 

Hvað með Svavarssafn?

Svavarssafn er með stóran hluta safneignar sinnar til sýnis hjá stofnunum innan sveitarfélagsins, en auk þess er hún reglulega sýnd í safninu sjálfu. Áætluð opnun nýrrar sýningar á Svavarssafni er í október næstkomandi, eða eftir að framkvæmdum í Ráðhúsinu lýkur. Safneign Svavarssafns og sýningar á vegum safnsins hafa einnig verið í Gömlubúð. Sem dæmi má nefna að sýningin Handverk og hlýja, um ævistarf Margotar Gamm, var til sýnis þar í sumar. Þar að auki hafa verk Guðjóns R. Sigurðssonar verið þar til sýnis um tíma.

Við reynum líka að miðla safnkostinum með öðrum hætti. Á Facebook og Instagram birtum við reglulega myndir og fróðleik úr safneignum. Endilega fylgið okkur og fylgist með!

Það er auðvelt að mæla starfsemi safns út frá því sem blasir við þegar gengið er inn í sýningarrými. En stór hluti starfsins fer fram á bakvið tjöldin og sá hluti er stærri en ein sýning, eitt ár eða jafnvel ein kynslóð. Við erum ekki bara að varðveita safnkostinn fyrir okkur sem búum hér núna. Við erum líka að varðveita hann fyrir fólkið sem kemur á eftir okkur.